Od operacji „Lawina” do Kamesznicy. Zgrupowanie kpt. Henryka Flamego „Bartka” i jego upamiętnienie

Dowódca i oddział

Henryk Flame urodził się w 1918 r. we Frysztacie na Zaolziu. Przed wojną i w czasie wojny był lotnikiem. Od lata 1945 do jesieni 1946 r. dowodził zgrupowaniem działającym na Podbeskidziu i Górnym Śląsku, opisywanym w publikacjach IPN jako największy oddział antykomunistycznego podziemia w tym regionie. Według ustaleń IPN pod jego dowództwem walczyło w tym czasie kilkuset partyzantów.

Obozowiska oddziału znajdowały się w rejonie Baraniej Góry. Najczęściej przywoływanym epizodem pozostaje zajęcie i przemarsz przez Wisłę 3 maja 1946 r., w rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja — święta, którego publiczne obchodzenie władze komunistyczne w tym czasie ograniczały.

Operacja „Lawina”

Jesienią 1946 r. Urząd Bezpieczeństwa Publicznego przeprowadził operację o kryptonimie „Lawina”. Wykorzystując agenturę, funkcjonariusze zorganizowali rzekomy przerzut partyzantów na Zachód, do amerykańskiej strefy okupacyjnej. Według ustaleń IPN żołnierzy przewieziono na Opolszczyznę w kilku transportach i zamordowano; łączna liczba ofiar represji wobec zgrupowania przekracza sto osób.

Sam Flame ujawnił się w marcu 1947 r. w ramach amnestii. Zginął 1 grudnia 1947 r. w Zabrzegu, zastrzelony przez milicjanta. Został pochowany na cmentarzu parafialnym w Czechowicach.

Poszukiwania i identyfikacja

Szczątki ofiar operacji „Lawina” odnaleziono w wyniku prac poszukiwawczych Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN na Opolszczyźnie. Część ofiar zidentyfikowano genetycznie; według komunikatu IPN spośród niemal 60 pochowanych w 2026 r. żołnierzy 25 znanych jest z imienia i nazwiska.

Budowę cmentarza wojennego w Kamesznicy rozpoczęto w 2022 r., a zakończono jesienią 2025 r. Centralnym elementem jest pięciometrowy pomnik z prześwitem w kształcie krzyża, przez który widać Baranią Górę — rejon dawnych obozowisk oddziału.

Pogrzeb 7 maja 2026 r.

Uroczystości pogrzebowe połączono z otwarciem cmentarza. Wzięli w nich udział m.in. Prezydent RP, przedstawiciele IPN, rodziny poległych, organizacje kombatanckie i harcerze. Rodzinom zidentyfikowanych żołnierzy przekazano flagi państwowe.

Związek Żołnierzy NSZ zapowiadał uroczystość w swoim serwisie, a obchody 84. rocznicy powstania NSZ 20 września 2026 r. również odbyły się w Kamesznicy.

Słowniczek

Urząd Bezpieczeństwa Publicznego (UBP)

terenowe struktury komunistycznego aparatu bezpieczeństwa, podległe Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego; odpowiadały m.in. za zwalczanie podziemia niepodległościowego.

Amnestia z 1947 r.

ustawa z 22 lutego 1947 r., na mocy której członkowie podziemia mogli się „ujawnić”. Ujawnienie nie chroniło przed późniejszymi represjami, co w wielu biografiach z tego okresu jest wątkiem powracającym.

Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN

komórka Instytutu Pamięci Narodowej prowadząca poszukiwania miejsc pochówku ofiar represji i identyfikację szczątków, m.in. metodami genetycznymi.

Narodowe Siły Zbrojne (NSZ)

formacja zbrojna podziemia narodowego, utworzona w 1942 r. Nie należy jej utożsamiać z Narodowym Zjednoczeniem Wojskowym (NZW), powołanym przez Stronnictwo Narodowe jesienią 1944 r. Oddział „Bartka” w literaturze określany jest jako zgrupowanie NSZ.

Jak czytać tę historię

Materiał oparto przede wszystkim na komunikatach i publikacjach IPN oraz na serwisie dzieje.pl; relacje Związku Żołnierzy NSZ potraktowano jako źródło informacji o upamiętnieniu, a nie jako podstawę rekonstrukcji wydarzeń z lat 1945–1947.

Historia zgrupowania obejmuje także zagadnienia sporne, wymagające osobnego, źródłowego omówienia. Krótki tekst demonstracyjny ich nie rozstrzyga — odsyła do raportu historycznego projektu, bibliografii oraz do publikacji IPN wymienionych poniżej.